چکیده

 

بافتهای قدیم شهری، آثار گرانبهایی هستند که نوع فرهنگ، معماری و ایدئولوژی حاکم بر سازمان فضایی شهری در دوران­های مختلف را به نمایش می گذارند. انقلاب صنعتی، رشد تدریجی و ارگانیکی شهرها را تسریع بخشید و موجب بسط شهر به طرف زمین­های اطراف شد. همزمان با انقلاب صنعتی، در حالی که شهر از درون تهی می­شد، توسعه­های نامنظم شهری باعث کشیدگی شهر به طرف اراضی پیرامون شده بود. محلات سنتی، مخصوصاً در کلان­شهرهای کشورهای در حال توسعه، با عدم تعادل بین ظرف(بافت قدیم) و مظروف(ساکنین) مواجه هستند.

معرفی و تحلیل الگوهای شهرسازی­جدید در ساماندهی و بهسازی محله­ی سنتی«سرخاب» و کمترین میزان مداخله­ی کالبدی، از جمله اهداف این تحقیق می­باشد. این مقاله می­کوشد تا فرضیه­ی« به نظر می­رسد که، در ساماندهی و بهسازی محله­ی سنتی سرخاب، می­توان از الگوی شهرسازی­جدید استفاده نمود» را مورد ارزیابی و تحلیل قرار دهد. از نظر هدف پژوهشی، مقاله­ی حاضر جزو تحقیقات کاربردی محسوب می­شود. در جمع آوری اطلاعات، از روشهای کتابخانه­ای ، اسنادی و میدانی استفاده شده است. از نتایج تحقیق می­توان به کارایی الگوهای شهرسازی جدید در ساماندهی محله­ی سرخاب، رشد درونزای شهری، ارتقای ویژگیهای فیزیکی و کارکردی از طریق تزریق عناصر جدید شهری، افزایش هویت محله­ای، افزایش سرانه­ی خدمات شهری و جلب مشارکت ساکنین محله­ی مورد مطالعه اشاره نمود.

 

کلید واژگان: بافت قدیم، بهسازی شهری، شهرسازی جدید، محله­ی سنتی سرخاب .

 

 

 

 

 

1- مقدمه

شهر عرصه‌اي اجتماعي است بر روي يك پهنه­ی طبيعي كه انسان­ها براي تأمین نيازهاي خویش، به همراه رفاه و آسايش و داشتن مناسبات اجتماعي آن را برپاداشته‌اند. زندگي شهرنشيني اوج تكامل گروه­هاي انساني در همان عصر مي­باشد. تا چند دهه­ی پيش زندگي در داخل باروي شهر، امتياز بزرگي براي شهروندان محسوب­مي­شد اما با بروز انقلاب صنعتي و توسعه­ی صنايع كوچك و بزرگ در داخل حريم شهر به تدريج بر ميزان آلودگي­هاي زيست محيطي افزوده شد و زندگي در داخل شهرها با مشكل مواجه­گرديد. با توسعه­ی جبر تكنولوژيكي و گسترش انواع خطوط­ريلي ، شهرونداني كه از وضع مالي بهتري برخورداربودند به حومه­ها سرازيرشدند و حومه­نشيني رايج گرديد. بدين ترتيب عملاً از ارزش اقتصادي و اجتماعي بافت قديم شهرها كاسته شد.

براي جلوگيري از كاهش اهميت بافتهاي قديم­شهري­، اجراي برنامه­هاي ساماندهی و بهسازي شهري در قالب الگوهاي شهرسازي­جديد[1]، ضروري است. امروزه دركشورهاي مختلف براي توقف گسترش بيش از حد توسعه فيزيكي شهر به طرف حواشی شهری، برنامه­ريزي براي رشد شهر از درون، مورد توجه برنامه­ريزان قرار گرفته­است. در این مقاله ابتدا به مبانی نظری مداخله در بافتهای قدیمی پرداخته شده است سپس به رویکرد شهرسازی جدیدوکاربرد آن در ساماندهی و بهسازی بافتهای قدیم شهری پرداخته شده است. سپس جهت ظرفیت سازی مدل شهرسازی جدید، «محله­ی سرخاب» که یکی از محلات تاریخی تبریز می­باشد، انتخاب گردیده است.

در این مطالعه مهمترین، سوالی که طرح و بررسی می­شود عبارت است از؛

-        آیا می­توان، با استفاده از الگوی شهرسازی­جدید،­ محلات سنتی را ساماندهی و بهسازی کرد؟

در اینجا، برای تبیین و پاسخگویی به سوال اساسی فوق و نیز برای آزمون این الگو، می­توان فرضیه­ای به قرار زیر تعیین نمود:

-        به نظر می­رسدکه، در ساماندهی و بهسازی محله­ی سنتی سرخاب، می­توان از الگوی شهرسازی جدید استفاده نمود.

ازجمله اهداف این مقاله، می­توان به معرفی الگوی شهرسازی­جدید با معیارهای مشخص در ساماندهی و بهسازی محلات سنتی و در راستای «رشد درونزای شهری» اشاره نمود.

 

2- روش تحقيق

 

از نظر هدف پژوهشی، مقاله­ی حاضر جزو تحقیقات کاربردی محسوب می­شود. در جمع آوری اطلاعات، از روشهای کتابخانه­ای ، اسنادی و میدانی استفاده شده است. اطلاعات لازم براي اجراي عمليات بهسازي از سازمانهاي مسکن و شهرسازي، ميراث فرهنگي، شهرداري منطقه­ی5 و مرکزIT شهرداري تبريز گرفته شده­است. نقشه­هاي پايه مورد نياز براي تحقيق، در محيط Autodesk Map آماده گردیده و تجزيه و تحليل نقشه­ها و تهيه نقشه­هاي خروجی در محيط GIS صورت گرفته­است. در تجزیه و تحلیل اطلاعات از نرم افزارهايي همچون  Arc view, ARC Map، EXCEL  و Spss استفاده شده است. به خاطر اینکه، محله­ی مورد مطالعه، از دو بخش تقریباً نامتجانس، از نظر اجتماعی و کالبدی – کارکردی تشکیل گردیده است در گردآوری اطلاعات میدانی، از روش نمونه­گیری احتمالی طبقه­بندی شده استفاده شده است و اطلاعات لازم از طریق پرسشنامه از 650 خانوار(15درصد کل خانوارها) تهیه شده است.

 

3- سابقه و پیشینه­ی موضوع

در طی یک و نیم قرن گذشته مطالعات گسترده­ای از جانب شهرسازان، درحیطه­ی مداخله و ساماندهی و بهسازی بافت­های قدیمی صورت گرفته است. کشورهای غربی سابقه­ی درخشانی در زمینه­ی ساماندهی بافتهای فرسوده دارند. پیتر رابرتز(2000) در کتاب باززایی شهری [2]بعد از پرداختن به مفهوم احیا و بهسازی، به مباحث اجتماعی، اقتصادی و مشارکت ساکنان در احیای محله پرداخته­است. مباحث طولانی اجتماعی و اقتصادی، جای بحث در مورد نحوه­ی احیاء کالبدی – فیزیکی را خالی کرده­است. در کشور خودمان نیز تحقیقات زیادی بر روی احیای بافتهای قدیمی صورت گرفته است. از جمله­ی این مطالعات می توان به اثر باارزش«باززنده سازی بناها و شهرهای تاریخی» دکتر محمدمنصور فلامکی(1383) کتاب پرمحتوای«بهسازی و نوسازی شهری از دیدگاه علم جغرافیا» تألیف دکتر علی شماعی و احمد پوراحمد(1385) و همچنین به کتاب«بهسازی بافتهای کهن شهری» دکتر کیومرث حبیبی، احمد پوراحمد و ابوالفضل مشکینی(1386) اشاره نمود.

الگوی شهرسازی­جدید در اواخر قرن بیستم، از طرف شهرسازانی چون پیتر کالثروپ[3]، آندراس دوانی و الیزابث‏پلاتر زیبرک[4] وارد برنامه­ریزی­شهری شده­است. كنفرانس شهرسازی جدید از سال 1993 میلادی به طور منظم هر سال برگزار می شود ولی برای اولین بار در طول تاریخ برنامه ریزی شهری، کاربرد شهرسازی جدید در بهسازی محلات قدیمی طبق اصول چهارمین کنفرانس شهرسازی جدید(CNU) [5]که در سال 1996میلادی در شهر چارلستون ايالت متحده آمریکا برگزارشد، وارد برنامه­ریزی برای بافتهای قدیمی گردید. در برنامه­ریزی شهري در کشورمان، هنوز تحقيقي در زمینه­ی شهرسازی جدید صورت نگرفته است.

4- تعریف بافتهای شهری

بافت گستره‌اي هم‌پيونداست كه از بناها،راه‌ها،مجموعه‌ها، فضاها، تأسيسات و تجهيزات شهري و يا تركيبي از آنها تشكيل شده باشد. بافت شهر، شامل دانه بندی و در هم تنیدگی فضاها و عناصر شهری می­باشد. «بافت شهر کمیتی پویا و در حال تغییر است که وضع کالبدی شهر و چگونگی شکل گیری آن را در طول زمان نمایان می­سازد، بافت شهر بیانگر دانه­بندی فضاهای­کالبدی، شبکه­ی ارتباطی و نحوه­ی دسترسی­ها، چگونگی توزیع فعالیتها و در نهایت شکل­گیری و گسترش شهر در طول تاریخ می­باشد»(Chapin,1979:47).

 

 

5- بهسازی محلات سنتی در کشورهای در حال توسعه

بهسازی، دامنه­ای گسترده از اقدامهایی است که در نواحی و محله­های شهری برای بهتر کردن اوضاع کالبد و فضای شهری از نظر ساخت، بافت و سیمای شهری صورت می­گیرد(شماعی و پوراحمد،44:1385) کشورهای در حال توسعه با اندکی تأخیر نسبت به کشورهای سرمایه­داری غربی، اقدام به بهسازی محلات سنتی خود نموده­اند. در این میان، متولیان امر بهسازی، سیاست­های مختلفی را در قبال مداخله در بافتهای کهن و محلات تاریخی انجام می­دهند. برای نمونه، بافت تاریخی شهر باکو(پایتخت کشور آذربایجان) با عنوان«ایچری شهری» به معنای شهر مرکزی محافظت می گردد و هیچگونه فعالیت اقتصادی و سکونتی درآن صورت نمی گیرد و هر ساله، گردشگران زیادی از آن دیدن می­کنند(حبیبی و مقصودی، 1386). برخی از کشورهای در حال توسعه هم، مانند عربستان صعودی، با استفاده از الگوهای شهرسازی­جدید به بهسازی محلات سنتی خود پرداخته اندwww.dpz.com/2008)). به­طور کلی، حفاظت و برنامه ریزی بافتهای قدیم شهری برای مدیران شهری کشورهای در حال توسعه، به صورت یک فرصت جهت جذب گردشگران از سراسر دنیا تبدیل شده است.

 

6- چارچوب نظری شهرسازی جدید

 

یکی از آخرین رویکردهای مطرح برنامه­ريزي شهري در سطح جهانی در زمینه­ی بهسازی محلات سنتی، استفاده از رويكرد شهرسازی­جدید در ساماندهی محلات سنتي است. کشورهای پی­شرفته­ی غربی این کار را از دهه­ی 1990 میلادی با استفاده از پارادایم شهرسازی جدید در قالب  استفاده از طرحهای ساختاری – راهبردی، طرحهای مجموعه شهری و همچنین «تمرکز غیرمتمرکز»[6] شروع كرده­اند. شهرسازان جديد، سه الگو را برای ساماندهی و توسعه­ی شهری پیشنهاد می­کنند،که عبارتند از؛

- توسعه­ی محلات نوسنتی[7]

- توسعه­ی محلات عبوري[8] (توسعه­های عبوري)

- توسعه­ی روستا – شهرها[9]

شهرسازی جدید که با اکولوژی اجتماعی، سرمایه داری اجتماعی، مورفولوژی شهری و جامعه شناسی اجتماعی پیوند خورده­است«جنبشی است در شهرسازی و معماری که از طراحی سنتی حمایت كرده و جلوی گسترش  افقی شهر را می گیرد و با تعریف کارکرد جدید برای مرکز شهر آن را از حالت انزوا خارج می­کند»( .(Charles, 2000:762«شهرسازی جديد از شهرسازی سنتی برای تحکیم بخشیدن به توسعه­ی روابط اجتماعی درمحلات و واحدهای همسایگی و رعایت سلسله مراتب راهها استفاده می­کند و از شهرسازی مدرن (­فن­گرا­) برای اتصال سریع محلات شهر به یکدیگر، احداث ساختمانها و فضاهای عمومی برای رفاه حال شهروندان بهره می­گیرد»(حسین زاده و آذر،1385:­191-190). ­در اولین کنفرانس بین­المللی شهرسازی­جدید که در اکتبر 1993 در ویرجینیا برگزارشد، دلایل زیر برای به کارگیری آن در ساماندهی و بهسازی محلات سنتی مطرح گردید:

· کاهش و زوال مراکز شهری

· جدایی شدید قومی – نژادی در مناطق شهری

· مشکلات ناشی از حومه­نشینی گسترده

استفاده از الگوهای شهرسازی­جدید، در چهارمین کنفرانس(1996) مطرح شد. طبق­آن، یکی از اهداف مهم شهرسازی­جدید، احیای محلات عقب­مانده و محروم شهر و توسعه­ی مجدد آنها از طریق مدل­TND و TOD می­باشد.(Christopher klone, 2005:­35) از این طریق، می­توان اهمیت و ارزش گمشده بافتهای باارزش و کهن را دوباره احیاء و باززنده­سازي­کرد.  کنگره­ی سالیانه­ی شهرسازی جدید در سال 2000 میلادی، استراتژی های زیر را در ساماندهی مجدد بافتهای قدیمی به کار برده است:

- کارایی اقتصادی؛ مشارکت دادن شهروندان در طراحی و اجرای طرح؛

- تنوع طرح­ها؛ تنوع می­تواند به صورت کوچک برداشتن قطعه و یک خوابه بودن خانه باشد ولی در آپارتمانها، می­تواند به صورت به کارگیری نمای ارزان برای برخی واحدها همراه باشد؛

- محلات پر تراکم با استفاده از رشد هوشمند[10] و دسترسی سریع به مرکز شهر؛

- کاربرهای مختلط؛ کاربریهای مختلط که نیاز زندگی روزانه ساکنان را بر آورده می سازد(اشتغال، تفریح، خرده فروشی، موسسات شهری و آموزشی)Dutton,2000:11) ).

7- معيارها و عناصر اصلي شهرسازي­جديد

حال که به برخی از ویژگیهای شهرسازی جدید اشاره شد، در ادامه به معرفی چهار اصل اساسی آن پرداخته می شود.

7-1خیابانهای به هم­پیوسته[11]

حمل نقل، يكي از بحث انگیزترین مولفه­ها در توسعه­ي جوامع محلي است. در جوامع محلی ویژه­ای که مبتنی بر اصول شهرسازی­جدید شکل گرفته­اند، برنامه­ریزی در بخش حمل ونقل بر کاهش وابستگی به خودرو، افزایش استفاده از حمل­ونقل عمومی و توسعه­ی سامانه­ای منعطف از معابر تمرکز دارد(ارندت،1387:­83).

 

طبق این الگو، عرض خیابانهای اصلی(جمع و پخش­کننده) در نواحی مسکونی و تجاری  18 متر طراحی می­شود و میزان سرعت بين 25 تا 75 كيلومتر بر ساعت مي­باشد. طراحی خیابان در الگوهای شهرسازی جدید، به گونه است که امکان دسترسی ساکنان را در هر نقطه به مرکز محله میسر می­سازد. خیابان­های محله­ای، درچهار برش به شرح  زیر طراحی می­شوند:

1.  طراحی باند جهت عبور و مرور وسایط نقلیه

2. طراحی پارکینگ در کنار خیابان

3. طراحی نوار سبز برای تلطیف هوا و کاهش آلودگی

4. طراحی  کریدور عابر پیاده با مبلمان مناسب. (Duny Plater- Zyberk &Company/ 2002)

در نواحی تجاری خیابان محله­ای، می­تواند دو یا چهار باند طراحی­شود. عرض هر کدام از باندها بین 5/2 تا 3/3 متر تعیین می­شود. پارکینگ­ها در هر طرف خیابان به عرض 5/2 یا 5 متر طراحی­می­شوند و نوار سبز جهت کاهش آلودگی هوا و زیبایی­، می­تواند حدا قل 3/1 متر عرض داشته­باشد و بالاخره اينكه، عرض پیاده رو جهت راحتی و جذابیت بیشتر برای عابران، حداقل 5/2 متر طراحی­می­شود. اگر خیابان، با حداقل استانداردها­ی ذکر شده طراحی­شود، عرض آن 18 متر خواهدشد. عرض خیابان در نواحی مسکونی،  با رعایت حداقل استانداردها 18 متر طراحی­می­شود. اما عرض پیاده­روها، نوار سبز، پارکینگ در آن متفاوت است.(تصویرشماره­ي 1)

       تصویر شماره­ی1، برش عرضی خیابان محله­ای از وسط خط عبوری در نواحی تجاری (راست) و نواحی      مسکونی(چپ) (مأخذ: نگارندگان، با استفاده از استانداردهای طراحی خیابان در شهرسازی جدید)  

 

     7-2  کاربریهای مختلط و در هم آمیخته[12]

در طراحي­ محلات جديد، ترکیب عناصر و عملكردهاي شهري طوري برنامه­ريزي مي شوند كه شخص بدون آنكه بر ذهنش خطور كند سوار ماشين شود، به مقصد خود رسيده باشد. «محله­ی مناسب، محله­ای است که بتواند بین اشتغال، سکونت و خدمات شهری تعادل بر قرار کند»(www.tndtownpaper.com/2008). فان­وان و سینیور(1383) در تحقیقی که در رابطه با سهم کاربریهای مختلط اراضی درایجاد سفرهای پایدار شهری در انگلستان انجام داده­اند، ثابت نمودند که ترکیب کاربری­ها، موجب تشویق پیاده­روی و دوچرخه­سواری و عدم ترغیب استفاده از خودرو برای انجام خریدهای سبک و سنگین غذایی می­شود. همچنین ترکیب کاربری­ها، از میزان سفرهای برون­محله­ای می­کاهد و بر میزان سفرهای پیاده­ای درون­محله­ای می­افزاید.

7-3 افزایش تراکم و رشد هوشمند

در ادبیات قبل از شهر سازی جدید، به دلیل رواج استفاده از اتومبیل شخصی، شهر­ها به صورت پراکنده رشد می­کردند(شکل­شماره­ی­1). گسترش پراکنده­ی شهر، علاوه بر کاستن از جذابیت­های زندگی­اجتماعی­محله­اي، باعث بالارفتن هزینه­ها برای شهرداریها و نیز ساکنان می­شد. شهرسازی­جدید با پیشنهاد تراکم بالا، از تخریب گسترده محیط زیست جلوگیری می­کند.

 

(‏steuteville, 2004:5)

شکل شماره­ی 1، مقایسه­ی محلات  پراکنده در دوره­ی حومه نشینی (قسمت بالای شکل) با محلات نوسنتی مطابق شهرسازی جدید(قسمت پایین شکل)

7-4 پیاده روی   

 در الگوهای شهرسازی­جديد، از طریق جلوگیری از رشد پراکنده­ی محلات شهری، نزدیکی به محل اشتغال و سکونت «حداکثر فاصله 10 دقیقه پیاده روی»(Charles­,Ibid:763) طراحی اصولی تجهیزات و مبلمان شهری در کنار پیاده­روها به خصوص نیمکت،  چراغ­های روشنایی، سایه اندازی و ... پياده روي  را برای ساکنین امکان­پذیر ساخته­است.. پیاده­روهای مناسب می­توانند باعث افزایش حس تعلق مکانی شهروندان نسبت به محله­های خود باشند.«فضاهای پیاده­روی، بناهای فرهنگی، میدان و پارک و مکانهای عمومی دیگر دارای توان بالقوه جهت ایجاد تعهد و وابستگی به اجتماع است»(بحرینی،1377:­299). به طور کلی، محله­هایی که مطابق با معیارهای شهرسازی­جدید طراحی می­شوند، در راستای دستیابی به توسعه­ی پایدار شهری هستند. این معیارها، متفاوت با شهرسازی دوران مدرنیسم است(جدول شماره 1).

 

 

 

 

 

جدول شماره 1، معیارهای متفاوت شهرسازی جدید با محلات دوره حومه نشینی

 

                              (ماخذ: خلاصه و طبقه بندی توسط نگارندگان)

 

8- معرفی محدوده­ی مورد مطالعه

برای انجام هر پژوهش جغرافیایی به ویژه از نوع کاربردی آن، تعیین یک ناحیه یا منطقه و نمونه­های مطالعاتی، ضرورتی اجتناب ناپذیر است. شهر تبريز به­عنوان بزرگترين متروپل شمال غرب ايران با وسعتي حدود 25هزار هکتار در موقعيت جغرافيايي َ23، َ11، ْ46 طول شرقي و  َ9،ْ1، ْ38 عرض شمالي با ارتفاع متوسط 1340 متر در جلگه‏اي به نام جلگه­ی تبريز واقع شده است(مهندسین مشاور زیستا،1383). طبق آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن، جمعیت شهر تبریز 1398060 نفر بوده است(مرکز آمار ایران،1385).

محله­ی سرخاب، یکی از محلات تاریخی تبریز محسوب می­شود. این محله، جزو ناحیه­ی پنج منطقه­ی یک شهرداری است که از جنوب به خیابان بیست متری سرباز شهید، از غرب به خیابان منبع و از شمال به خیابان کوثر و از شرق به خیابان وحدت محدود است. محله­ی سرخاب، در شمال شرقی هسته­ی مرکزی شهر در حد فاصل محله­های قدیمی شتربان و باغميشه قرار دارد و بخشهای زیادی از  آن قبل از سال 1300 شمسی(قبل از مدرنیزم)ساخته شده است.

 

                             نقشه­ی شماره­ی 1، موقعیت محدوده­­ی مورد مطالعه (ماخذ، نگارندگان)

 

9- شناخت وضع موجود

یکی از اصول مهم در برنامه­ریزی، شناخت و بررسی وضع موجود است. فرايند احياء با شناخت ابعاد خاص فرسودگي و سير قهقرايي كه هر ناحيه از آن رنج مي برد شروع، سپس بايستي منابع و مزيتهاي هر محله همراه با فرصت­هاي آن بازشناسي شود و در نهايت اينكه بايد در مورد احياء، مديريت انجام گردد(Tisdel,Taner&Health,1996:201-203). در ساماندهی و بهسازی محلات سنتی، شناخت وضع موجود در سه محور اساسی  به شرح زیرمورد مطالعه قرار می گیرند:

·                    مطالعات طبیعی

·                    مطالعات اجتماعی – اقتصادی

·                    مطالعات کالبدی

9-1 مطالعات طبیعی

جنس زمین محله­ی مورد مطالعه، از مارن­های قرمز تشکیل شده است. سست بودن، نفوذ ناپذیری و مساعد برای لغزشهای دامنه­ای از جمله ویژگیهای این نوع از خاکها می­باشد. شیب منطقه به تبعیت از شرایط دامنه­ای و مخروط افکنه­ای نوسانات زیادی دارد. ولی به طور کلی شیب آن بین 3 تا 19 درصد است که 7/31درصد محله شیب کمتر از 5 درصد، 58 درصد آن بین 9- 5 درصد و 3/10 درصد بقیه، بین 9 تا 19 درصد شیب دارد. شیب از جنوب به طرف شمال روند افزایشی می­یابد به طوری که در قسمتهای شمالی محله، شیب از 15% هم فراتر می­رود(نقشه­ی شماره­ی2). در استانداردهای شهرسازی، این مقدار شیب مناسب مناطق مسکونی نمی­باشد(شیعه،1381:­84)

        نقشه­ی­شماره­ی 2،­ میزان درصد شیب در محله­ی سرخاب

9-2 مطالعات اجتماعی – اقتصادی

طبق آمار سال 1385 جمعیت محله 25هزار نفر بوده است که دارای تراکم ناخالص جمعیتی 275  نفر و تراکم خالص جمعیتی 357نفردر هکتار می­باشد(نقشه­ی شماره­ی3). همچنین در این سال، بعد خانوار در کل محله، 6/4 نفر بوده است(مرکز آمار ایران،1385). تراکم در قسمت­های شمالی محله- که جزو سکونتگاههای غیررسمی محسوب می­شوند- بالاست ولی در بخش­های جنوبی که بخش سنتی و تاریخی محله را شامل می­شود، میزان تراکم در سطح پایینی قرار دارد. که این امر به دلیل پایین بودن میزان بعد خانوار(1/3 نفر)  می­باشد.

           نقشه­ی شماره­ی3، توزیع تراکم ناخالص جمعیت محله در سال 1385

از نظر قشربندی اجتماعی، در طرح توسعه و عمران (مهندسین مشاور عرصه،1368)قسمت­تاریخی محله(که در بخش جنوب قرار دارد)جزو محله­های همگون تیپ 3 قرار گرفته­است که دارای درآمد متوسط هستند و قسمت شمالی، جزو تیپ 2 قرار گرفته است که­ درآمد پایینی دارند.

 

9- 3 مطالعات کالبدی

کل مساحت محله 923472مترمربع(92 هکتار) می­باشد. از نظر قدمت، در قسمت­های پایین محله می­توان خانه­های تاریخی(که دارای ارزش­های فرهنگی هستند) را مشاهده نمود. جمعاً 27 قطعه خانه­ی تاریخی با 3886 و با میانگین 143مترمربع در محله وجود دارد که متأسفانه در طول چند سال اخیر بیش از دو هزار متر مربع از آنها که ارزش حفاظت و مرمت داشتند در این قسمت تخریب شده­اند. در بخش مطالعات کالبدی(وضع موجود) کاربریهای زیر مورد مطالعه قرار می­گیرند.

-         کاربری مسکونی

بخش عمده­ی سطح شهرها را کاربری مسکونی تشکیل می­دهد. هر محله یا ناحیه­ی مسکونی بنا بر ویژگی خود از دیگری باز شناخته می­شود. ویژگی­های تاریخی و بافت کالبدی و اجتماعی، محلات مسکونی شهر را از همدیگر متمایز می­کند(سعیدنیا:1382:­65) طبق طرح تفصیلی، کاربری مسکونی با ­558823 متر مربع(8/55هکتار) 62 درصد از کل کاربریها را به خود اختصاص داده است. سرانه­ی مسکونی محله برابر 9/22 متر مربع است. که این میزان کمتر از سرانه­ی مسکونی کل شهر (4/25) (مهندسین مشاور زیستا،همان منبع) و همچنین کمتر از سرانه­ی پیشنهادی مسکونی در کشور(که بین40تا50متر مربع است)می­باشد(پورمحمدی،­1382:­38). پایین بودن سرانه­ی مسکونی، بیانگر تراکم بالای جمعیت محله است.

                 نقشه­ی شماره­ی 4، وضع موجود کاربریها در سطح محله

 

-         کاربری آموزشی

محله­ی سرخاب از نظر برخورداری از امکانات آموزشی در سطح خوبی قرار دارد. 24262 متر مربع(3/24هکتار) 62/2 درصد از کل سطح محله برای کاربری آموزشی اختصاص یافته -

است. سرانه­ی آموزشی محله برابر 62/1 متر مربع می باشد.

-کاربری تجاری

یکی از کاربریهای مهم شهری که فعالیتهای دیگر شهری را تحت تأثیر قرار می­دهد کاربری تجاری است(پورمحمدی،همان منبع:54). 24274 متر مربع (6/2درصد )از کل سطح محله را، کاربری تجاری با 97/. متر مربع سرانه­ی تجاری تشکیل می­دهد. کاربریهای تجاری که اکثراً مغازه­های خرده فروشی هستند، در امتداد خیابانها و همچنین در مرکز محله تمرکز دارند ولی به دلیل نامتنوع بودن اجناس این مغازه ها و فاصله­ی کم محله با بازار تاریخی شهر(که اجناس در آن متنوع و با قیمت پایین عرضه می­شود)مردم علاقه­ی کمتری نسبت به خرید از واحدهای تجاری محله دارند.

 

-         خدمات رفاه عمومی

به دلیل شهرنشینی قبل از شهرسازی در بخشهای قدیمی محله(قسمتهای جنوبی) و سکونت حاشیه نشینان در شمال محله، امکانات عمومی مطابق با نیازهای معاصر شهروندان در آن وجود ندارد. مجموع سرانه­ی خدمات رفاه عمومی در محله 44/1 متر مربع می­باشد و تنها 9/3 درصد از کل محله را شامل می­شوند. بیشترین میزان کاربری­ها و خدمات عمومی در بخشهای جنوب محله(بخش قدیمی محله) دیده می­شوند و به غیر از کاربری مسکونی و مغازه های خرده فروشی، امکانات دیگری در قسمت­های شمالی محله وجود ندارد. بیش از 65 درصد اسکلت بناها در قسمتهای جنوبی محله از چوب و آجر و در قسمت­های شمالی هم، 75 درصد خانه­ها، از آجر و فلز ساخته شده است(مهندسین مشاور زیستا، همان منبع).

 

-        شبکه­ی معابر

 بعد از کاربری مسکونی، معابر با 212791 متر مربع(3/23درصد) بیشترین سطح محله را به خود اختصاص داده­اند. سرانه­ی معابر در محله 5/8 متر مربع می باشد که 22 درصد از کل سرانه­های محله را تشکیل می­دهد. بیش از 68 درصد معابر کمتر از 8 متر  عرض دارند و از مجموع 34853متر کل معابر، فقط 35115متر از آنها(9 درصد) بیشتر از 15 متر عرض دارند.( نقشه­ی شماره­ی 5)

 

 

 

نقشه­ی شماره­ی­5، آشفتگی وضع موجود معابر محله                                                        

خیابان جمع و پخش کننده­ی محلی تا مرکز محله ادامه دارد و بعد از آن خیابان باریک می­شود و تردد خودروها با مشکل مواجه­می­شود. هرچند که شهرداری­ اقدام به تملک و تعریض مسیر نموده­است ولی پلاک­هایی در مسیر وجود دارند که هنور راضی به عقب­کشی نشده­اند.

10- پیشنهادها

در این بخش،  ابتدا  پیشنهاداتی که طرح تفصیلی در زمینه­ی سامامدهی و بهسازی محله ارایه نموده است بیان و مورد تحلیل قرار می­گیرد. سپس پیشنهاداتی که مطابق با معیارهای شهرسازی جدید هستند ارایه می­گردد:

 

الف) پیشنهادهای طرح تفصیلی

پیشنهادات طرح تفصیلی دوم تبریز که توسط مهندسین مشاور نقش محیط تهیه و به تصویب رسیده است(1387) فقط به احداث و تعریض معابر اکتفا نموده­است. مخصوصاً، قسمت جنوب محله (بخش تاریخی) را توسط چندین خیابان 18 متری به مصلوب کشیده است. در صورتی که هیچ­گونه نیازی به احداث اینگونه معابر نمی­باشد و با تعریض یا احداث چند کوچه­ی 8 متری، می­توان نقاط مختلف محله را به یکدیگر متصل نمود. خیابانهای محله­ای 18 متری(که مطابق با الگوی شهرسازی­جدید هستند) تقریباً با پیشنهاد احداث معابر پیشنهادی طرح تفصیلی مطابقت دارند. اما طرح تفصیلی در قسمت شمال محله،  یک خیابان 45 متری را پیشنهاد نموده است که  موازی با بزرگراه شمال است و  تنها 60 متر با آن فاصله دارد که هیچ نیازی به پیش­بینی احداث آن دیده نمی­شود و با تعریض معبر موجود تا 18 متر، می­توان جریان ترافیکی محله را تسهیل نمود( نقشه­ی شماره­ی 6 )

نقشه­ی شماره­ی6، طرح تفصیلی پیشنهادی محله­ی سرخاب(ماخذ؛ مهندسین مشاور نقش محیط: 1387)

 

طرح تفصیلی از نظر پیشنهاد کاربریهای جدید و معاصر شهری، ضعیف عمل نموده است. این طرح، قسمت پایین گورستان«ستارخان»(در مرکز محله) را به پارک و فضای سبز و قسمت پایین آن را به دبیرستان پیشنهاد نموده است که با توجه به موجود بودن چندین دبیرستان در شعاع دسترسی محله، نیازی به پیش­بینی آن نبوده است.همچنین با توجه به جدید بودن بعضی قبور و مزار چندین شهید جنگ تحمیلی، به نظر نمی­رسد که اینگونه پیشنهادات به مرحله­ی اجرایی برسد. با توجه به ضعیف بودن پیشنهادات طرح تفصیلی، پیشنهادهای زیر که مطابق با معیارهای شهرسازی­جدید هستند در راستای ساماندهی محله­ی مورد مطالعه در چندین بخش اساسی پیشنهاد می­­گردند:

 

- تعیین مرکز محله

به منظور تأمین نیازهای ساکنین و جلوگیری از سفرهای درون­شهری، طبق اصول شهرسازی­جدید، تعیین مرکز محله یکی از ضروتهای اساسی در ساماندهی و بهسازی محلات سنتی است. به همین منظور، ابتدا با استفاده از نرم افزار Arc-Gis مرکز محله مشخص گردید. اتفاقاً این مرکز پیشنهادی در مرکز فعلی محله قرار گرفته­است. بعد از مشخص شدن مرکز محله­ی مورد مطالعه، جهت در نظر گرفتن محله در چشم انداز شهر و رعایت انسجام فضایی محلات در کل سطح شهر، در یک برنامه­ریزی فضایی، دو مرکز محله(به غیر از محله­ی سرخاب) تعیین گردیدند. محله­ی پیشنهادی شماره یک، در شمال شرقی محله­ی سرخاب قرار گرفته است. با توجه به تعریض خیابان« ایده­لو»(در 100 متری شرق محله) تا 35 متر و اتصال آن به کنارگذر شمالی و اتصال همین خیابان با خیابان «ترکمان­زاده»(در شمال محله) و تنوع کاربری­ها در وضع موجود، در تقاطع این خیابانها، مرکز محله­ی اول تقاطع پیشنهاد شده است.

محله­ی پیشنهادی شماره­ی دو، در قسمت شمال غربی محله­ی سرخاب قرار دارد. با توجه به شیب منفی بخش­های شمال­شرقی محله­ی سرخاب و احداث خیابان«کوثر» در طول چند سال اخیر، کاربریهای جدید از جمله تجاری-بهداشتی در امتداد آن گسترش یافته­است بنابراین ساکنین بخش­های شمال غربی محله، تمایل به استفاده از امکانات خیابان«کوثر»را دارند و همچنین جهت دسترسی به دیگر مناطق شهر، از همین خیابان استفاده می­کنند. بنابراین مرکز پیشنهادی محله­ی دوم، در همین خیابان پیشنهاد گردیده است. بعد از مشخص شدن مرکز محلات، سه واحد همسایگی هرکدام با 250شعاع متر تعیین شدند.(نقشه­ی شماره­ی­7)

             نقشه­ی شماره­ی­7، سازمان فضایی محلات پیشنهادی در چشم انداز غربی منطقه 1 شهری    

   

-  تزریق کاربریهای معاصر شهری

در شهرسازی جدید، بیشترین اختلاط کاربریها، در مرکز محله قرار دارد. در حالی که در مرکز محله­ی مورد مطالعه در وضع موجود، تنوع کاربری­ها دیده نمی­شود و ساختمانهای اطراف مرکز محله، دچار فرسودگی شدید کالبدی و عملکردی شده­اند. در قسمت شرق مرکز محله، کاربری اداری(امور آب و فاضلاب منطقه­ی دو شهرداری) قرار دارد. این اداره 12000 متر مربع(2/1 هکتار) از سطح محله را اشغال نموده است. تنها 5درصد این اداره جزو اعیان(ساخته شده)است و 95 درصد آن را فضای باز(عرصه) تشکیل می دهد.(نقشه­ی شمار­ه 8)

 نقشه­ی شماره­ی­8، وضع موجود عرصه و اعیان در مرکز محله(ماخذ؛ مهندسین مشاور زیستا،1383)

قرار گیری منبع آب در مرکز محله، شاید یکی از دلایلی است که شهرداری نسبت به تملک و انتقال این اداره اقدام ننموده است. در شهرهای کشورهای پیشرفته، سطح خارجی منبع­های آب را بعد از محاسبه­ی میزان بارگذاری آن با خاک مناسب(جهت رشد گیاهان) می­پوشانند و فضاهای سبز ایجاد می­نمایند بنابراین کاربری فضای سبز به جای آن(اداره) پیشنهاد شده­است. از کاربریهایی که برای مرکز محله پیشنهاد گردیده است، می­توان به کاربریهای زیر اشاره نمود:

■ مجتمع­های مسکونی

تراکم­های بالا یکی از معیارهای شهرسازی جدید است به همین منظور علاوه برپیشنهاد افزایش تراکم  پایه تا 120درصد، در «بر» خیابانهای اصلی و متناسب با شیب محله و عرض خیابان، دو واحد مجتمع مسکونی و یک مجتمع تجاری – اداری و یک مرکز خرید محله جمعاً با 6588 متر مربع پیشنهاد شده است. مجتمع های مسکونی علاوه بر تأمین مسکن جهت اسکان خانواده­هایی که ملک آنها در اثر تعریض یا قرارگیری آنها در محدوده­ی کاربریهای پیشنهادی تخریب گردیده است، می­تواند خانواده­های زیادی را از سایر محلات به این مرکز جذب نماید. طبق بررسی­های میدانی که به روش طبقه بندی احتمالی و از 650 خانوار(15درصد کل خانوارها) انجام گردید، مشخص شد که اکثر ساکنین(مخصوصاً)صاحبان املاک جنوب محله، در ازای واگذاری ملک خود به شهرداری، راضی به دریافت آپارتمان هستند.( نمودارشماره­ی 1) حداکثر ارتفاع مجتمع­های مسکونی چهار و یا پنج طبقه پیشنهاد می­شود. در حال حاضر یکی از علت­های سفر ساکنین محلهبه داخل شهر، استفاده از مراکز اداری از جمله بانک، پست و...می­باشد. لذا این نوع از خدمات، در مرکز محله پیشنهاد شده است. طبقه­ی همکف واحدهای مسکونی به خدمات عمومی و تجاری اختصاص دارد. همچنین یک مرکز خرید محله در مرکز محله و برای کاربریهایی که از نظر کالبدی، فرسایش یافته­اند جهت خرید روزانه و هفتگی ساکنین پیشنهاد گردیده است.(فروشگاه زنجیره­ای).

■ مجتمع فرهنگی

در شرایط فعلی، هیچ­گونه مرکز فرهنگی در محله وجود ندارد. احداث مجتمع فرهنگی و هنری در مرکز محله علاوه بر افزایش انسجام اجتماعی و حس تعلق مکانی می­تواند سطح فرهنگ شهروندان را بالا ببرد. مجتمع فرهنگی شامل، کتابخانه و کلاس­های آموزشی برای تمام شهروندان از جمله دانش آموزان می­باشد. با توجه به پایین بودن سطح پارک و فضاهای سبز در محله، احداث این مجتمع  فرهنگی می­تواند مفید واقع شود. با توجه به وجود مسجد، مراکز بهداشتی و درمانی و مهد کودک در مرکز محله نیازی به احداث این نوع از کاربری­ها نیست.

■ مرکز خود اشتغالی محله

«جوامعی که بر اساس اصول شهرسازی جدید شکل گرفته­اند، در ایجاد فرصت­های شغلی در دوران اقتصاد پساصنعتی که مبتنی بر بنگاههای تجاری کوچک، کسب و کارهای خانگی، تجارت الکترونیک و مشاغل پارهوقت چندگانه است، بسیار موفق­اند. برای ایجاد فرصتهای کافی برای رشد نرخ اشتغال، باید 30درصد یک هسته­ی شهری یا محله­ای که دارای کاربر یهای مختلط است، به مراکز کاری اختصاص یابد. این هسته نیازمند، رستورانها و خدمات دیگری که پشتیبان فعالیتهای کاری باشند، نیز هست»(ارندت،همان منبع:44). با  توجه به اینکه بیشتر ساکنان محله در بیرون از محله کار می­کنند، در صورت احداث واحدهای تجاری جدید و احداث یک  مرکز خود اشتغالی در قسمت جنوبی گورستان ستارخان(که در شرایط فعلی پارکینگ شهرداری است و بلا استفاده است)می­توان تا حدی سفرهای درون شهری شهروندان را کاهش داد.

■ فضای سبز

سرانه­ی فضای سبز در کل سطح شهر تبریز 7 متر مربع و سرانه­ی پارک 6/2 متر مربع است که با بهره برداری از پروژه­ی جنگل­کاری عون بن علی(ع) سرانه­ی فضای سبز شهر تبریز به 10 متر متر مربع افزایش خواهد یافت(مهندسین مشاور زیستا،همان منبع). سرانه­ی پیشنهادی فضای سبز برای شهرهای کشور 16متر مربع می­باشد(پورمحمدی،همان منبع:39). در حالی که سرانه­ی فعلی در محله­ی سرخاب 02/.درصد است که با تغییر عملکرد برخی از کاربریها می­توان این مقدار را به 23100 متر مربع افزایش داد که در این صورت سرانه­ی پارک و فضای سبز 1 متر خواهد بود. فضاهای سبز در دو سطح(پارک محله­ای و پارک کودک) پیشنهاد گردیده است. با توجه به سازگاری پارک محله­ای با مرکز محله، تراکمهای بالا، دسترسی مناسب و همجواری با کاربریهای فرهنگی، پارک پیشنهادی محله در مرکز (در محل فعلی شرکت امور آب و فاضلاب) و پارکهای همسایگی(کودک) در مرکز واحدهای همسایگی پیشنهاد شده است. طبق بررسی­های میدانی که به روش نمونه­گیری احتمالی طبقه­بندی شده  و از 15 درصد خانوارها صورت گرفته است؛ مشخص­گردید که به دلیل تراکم بیش از حد جمعیت در بخش­های شمالی و همچنین فاصله­ی زیاد از پارکها و فضاهای سبز، ساکنین این مناطق خواستار ایجاد پارک و فضاهای سبز در این ناحیه بودند. ولی در بخش­های جنوبی محله، نوسازی واحدهای مسکونی، اولین اولویت و خواست ساکنان بود.(نمودارشماره­ی 2)

نمودار شماره­ی 1، نحوه­ی پرداخت ارزش ملک­های تخریبی      نمودار شماره­ی2، مهمترین نیازهای محله طبق نظر ساکنین  

 (مطالعات میدانی نگارندگان،1386)     

 

نقشه­ی شماره­ی 9، کاربریهای پیشنهادی در مرکز محله را نشان می­دهد. در پیشنهاد کاربریها، سعی شده است علاوه بر رعایت سازگاری و مطلوبیت آنها، کارایی آنها(صرفه­ی اقتصادی) نیر محاسبه شود.

نقشه­ی شماره­ی9، کاربریهای پیشنهادی در مرکز محله

-        تعیین واحدهای همسایگی

در شهرسازی جدید، به کوچکترین بخش مسکونی شهر، اصطلاحاً واحد همسایگی گفته می شود. این اصطلاح در حدود صد سال پیش در شهرسازی اروپا رایج شد و در سالهای اخیر(از 25 سال پیش) با طرحهای جامع شهری وارد مباحث شهرسازی کشور شده است(سعیدنیا،همان منبع:67-66). طبق الگوهای شهرسازی جدید، حداکثر شعاع عملکرد مفید واحدهای همسایگی از مرکز آن 250 متر می باشد. علاوه بر تعیین مرکز محله، سه واحد همسایگی جهت افزایش انسجام اجتماعی ساکنین محله و بهره مندی آنها از امکانات شهری از جمله فضاهای سبز، تجاری و مهد کودک پیشنهاد شده است.(نقشه­ی شماره­ی 10)

 

واحد همسایگی پیشنهادی اول، در قسمت جنوب محله(سرخاب قدیم)  قرار دارد. با توجه به تخریب چند واحد مسکونی متعلق به سازمان میراث فرهنگی در چند سال اخیر، فضاهای آزاد شده را می­توان به پارک کودک اختصاص داد(این مرکز مطابق با مرکز همسایگی پیشنهادی طرح تفصیلی نیز هست). واحد همسایگی دوم، مرکز محله را شامل می شود که بیشترین پیشنهادهای کاربریهای جدید شهری در آن قرار دارد. کاربریهای پیشنهادی مرکز محله، علاوه برعملکرد محله­ای، می­توانند تا شعاع 250 متر(به عنوان مرکز واحد همسایگی) به ساکنین، امکانات و خدمات همسایگی ارایه نمایند. واحد همسایگی سوم، در بخش شمالی محله قرار دارد. ساختمانهای این منطقه، دچار فرسایش شدید کالبدی هستند؛ لذا پیشنهاد تخریب و احداث فضای سبز و پارک کودک در آن پیش­بینی شده است. در صورت اجرا شدن واحدهای همسایگی پیشنهادی، می­توان انتظار داشت ساکنین با کمترین سفر از امکانات همسایگی بهره­مند شوند. واحدهای همسایگی علاوه بر تأمین نیازهای شهروندان، می­توانند باعث افزایش برخوردهای اجتماعی و ارتقای هویت محله­ای نیز شوند.

نقشه­ی شماره­ی­10، واحدهای همسایگی و کاربریهای پیشنهادی در مرکز محله

-        تعریض و احداث معابر

یکی از اقدامات اساسی در ساماندهی محلات سنتی، تعریض خیابان­ها و گذرهای­ارتباطی است. همچنین  تسریع دسترسی ساکنان محله جهت رسیدن به مقاصدشان، افزایش ایمنی و پیاده روی، افزایش تعاملات مردم در نتیجه­ی جذابیت خیابانها از دیگر محاسن ایجاد خیابان­های جدید در محله است.معمولاً بین 25 تا 30 درصد از سرانه­های شهری اختصاص به راهه و شبکه­های ارتباطی دارند(شیعه،همان منبع:180) در حالی که ین مقدار در محله­ی سرخاب، 15 درصد است. یعنی از کل 33/37 متر کل سرانه­ی شهری 5/8 متر مربع برای هر نفر اختصاص به معابر دارد. همچنانکه مشخص شد، وضع موجود معابر در محله، از کیفیت و کمیت مطلوبی برخوردار نیستند و همچنین سلسله مراتب راهها در آنها رعایت نشده است. با توجه به اهداف تحقیق(کمترین مداخله­ی کالبدی) دو نوع از معبر جهت تسهیل عبور و مرور در نظر گرفته شده است.

الف) خیابان 18 متری

جهت عبور و مرور آسان وسایط نقلیه، احداث خیابان 18 متری«ترکمان­زاده» از مرکز محله به طرف شمال آن آغاز شده است. در صورت ادامه­ی تعریض این خیابان، وسایط حمل ونقل عمومی می­توانند به صورت یکطرفه کل محله را دور بزنند و شهروندان می­توانند از مزایای حمل­ونقل عمومی بهره­مند شوند. این مسیر مطابق طرح تفصیلی پیشنهادی می­باشد اما غیر از این خیایان 18 متری، چندین خیابان 18 متری دیگر که از وسط محله می­گذرد را پیشنهاد نموده است که در صورت اجرا شدن آن، انسجام فضایی محله از بین خواهد رفت.

ب)کوچه­های 8 متری

در قسمت های مرکزی جنوب محله(سرخاب قدیم)عرض معابر خیلی کم است و عبور و مرور وسایط نقلیه در بعضی کوچه ها امکان پذیر نمی باشد. لذا 670متر از کوچه­های باریک(کمتر از 5 متر) جهت اتصال واحد همسایگی اول به مرکز محله پیش بینی شده است.در مجموع 2580 متر معابر در محله پیشنهاد شده است.(نقشه­ی شماره­ی11) در صورت تعریض معابر می­توان کاربریهای جدیدی متناسب با نیاز شهروندان در بر خیابانها تعریف و تجویز نمود. صاحبان املاکی که قسمتی از ملک شان تخریب گردیده است، می­توانند در باقیمانده­ی ملک، آپارتمانهای مسکونی(حداکثر پنج طبقه) احداث نمایند. در مجموع 14113 متر مربع در اثر تعریض معابر جدید در محله تخریب خواهند شد که کاربری مسکونی با 9328متر مربع(66درصد)بیشترین مقدار را شامل می­شود. در مجموع 2580 متر مسیر جدید جهت تسهیل عبور و مرور در محله پیشنهاد شده است که 772 قطعه در مسیر معابر پیشنهادی قرار دارند و میانگین عقب­کشی یا تخریب پلاکها، 18 متر مربع است.

        نقشه­ی شماره­ی 11، معابری پیشنهادی محله              

-        گسترش حمل و نقل عمومی

استفاده از حمل­ونقل عمومی، یکی از اصول اساسی در الگوهای شهرسازی جدید است. در وضع موجود، به دلیل باریک بودن عرض معابر در قسمت­های شمالی محله ساکنین این مناطق، به سیستم حمل ونقل عمومی(اتوبوس) دسترسی ندارند(نقشه­ی شماره­ی12). در این راستا با توجه به زیاد بودن شعاع دسترسی به ایستگاه اتوبوس در محله، پیشنهاد می­شود که مسیر اتوبوس­های شرکت واحد گسترش یابند، تا  برای تمام مردم محله قابل استفاده باشند. با توجه به اینکه اکثر خانوارها در محله بدون ماشین هستند، ضرورت گسترش خطوط جدید حمل و نقل عمومی کاملاً ضروری است(نقشه­ی شماره­ی13).

   نقشه­ی شماره­ی 12،  مسیر فعلی تردد وسایل حمل­ونقل عمومی(انوبوس)   نقشه­ی شماره­ی 13، مسیر پیشنهادی وسایط حمل و نقل عمومی(اتوبوس)

 

 

آزمون فرضیه و نتیجه­گیری

 امروزه کشورهای پیشرفته­ی غربی جهت غلبه بر مشکلات ناشی از شهرنشینی به حافظه­ی تاریخی شهر(بافت قدیم) مراجعه می­کنند. رویکر شهرسازی جدید که از اواخر دهه­ی 1980 میلادی از جانب شهرسازانی همچون پیتر کالثروپ، آندراس دوانی و پلاتر زیبرک وارد برنامه­ریزی شهری شده است، سعی در رشد هوشمندشهر دارد. الگوهای شهرسازی­جدید (TOD,TND) با تزریق عملکردهای جدید شهری در سطح محلات و حذف کاربریهای ناسازگار و تشویق کاربریهای مختلط و افزایش تراکم در قالب توسعه­ی پایدار محله­ای، رشد درونزای شهری را محقق می­سازند. به همین منظور، محله­ی«سرخاب»(یکی از محلات تاریخی و سنتی تبریز) جهت پیاده­سازی معیارها  و استانداردهای الگوهای شهرسازی­جدید انتخاب گردید. در مطالعه­ی وضع موجود مشخص شد که محله دچار فرسایش شدید کالبدی و عملکردی گردیده است. محله سرخاب، از نظر دسترسی و شبکه­ی معابر، در محدودیت قرار دارد؛ به طوری­که بیش از 68 درصد معابر کمتر از 8 متر عرض دارند که در وضع پیشنهادی، علاوه بر تعریض تمامی کوچه­ها به 8 متر، چند خیابان 18 متری هم جهت تسهیل تردد وسایط حمل نقل عمومی پیشنهاد شده است. پیشنهادات طرح تفصیلی دوم تبریز که توسط مهندسین مشاور نقش محیط تهیه و به تصویب رسیده است(1387) فقط به احداث و تعریض معابر اکتفا نموده­است. مخصوصاً، قسمت جنوب محله (بخش تاریخی) را توسط چندین خیابان 18 متری به مصلوب کشیده است. در صورتی که هیچ­گونه نیازی به احداث اینگونه معابر نمی­باشد و با تعریض یا احداث چند کوچه­ی 8 متری، می­توان نقاط مختلف محله را به یکدیگر متصل نمود.

طبق الگوهای شهرسازی جدید، پنج پیشنهاد اساسی، جهت ساماندهی و بهسازی محله­ی سرخاب ارایه شده است که شامل تعیین مرکز محله، تزریق کاربریهای معاصر شهری(مانند­ مجتمع­های مسکونی-فرهنگی، مرکز خوداشتغالی و فضای سبز) تعیین واحدهای همسایگی، تعریض و احداث معابر و گسترش حمل و نقل عمومی می­باشد. ساکنین محله، موافق این نوع از ساماندهی و بهسازی بودند. در صورت اجرا شدن کاربریهای پیشنهادی، هویت محله­ای و حس تعلق مکانی  بین ساکنین افزایش می­یابد و با این اقدامات، جلوی توسعه­های لجام گسیخته­ی شهر بر روی اراضی پیرامون گرفته خواهد شد و می­توان تا حدی به توسعه­ی پایدار شهری نزدیک شد. بنابراین با استفاده از الگوهای شهرسازی­جدید، می­توان محلات سنتی و قدیمی را ساماندهی وبهسازی نمود و سرزندگی و نشاط دوباره را برای ساکنین اینگونه محلات به ارمغان آورد.

­

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع

[1] ارندت، رندل.1387. منشور نوشهرگرایی، ترجمه­ی رضا بصیری، انتشارات شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تهران.

[2]بحريني ، حسين. 1377. فرايند طراحي شهري، انتشارات دانشگاه تهران.

 [3]پور محمدی،محمدرضا. 1382.برنامه ریزی کاربری کاربری اراضی شهری،سمت .

[4]حبيبي ، محسن  و مقصودی ملیحه.1386. مرمت شهري ، انتشارات دانشگاه تهران.

[5]حسین زاده دلیر، کریم و آذر، علی.1385. جایگاه شهرسازی جدید در توسعه پایدار شهری، ، مجموعه مقالات همایش محیط زیست و توسعه ی پایدار شهری، انتشارات دانشگاه مازندران. ص213-189.

[6]سعیدنیا، احمد.1382. مجموعه کتابهای فضای سبز، جلد چهارم، نظام مراکز شهری و فضاهای مسکونی ، سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور.

[7]سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385، مرکز آمار ایران.

[8]شیعه، اسماعیل.1381. مقدمه­ای بر برنامه­ریزی شهری، انشارات دانشگاه علم و صنعت، تهران.

[9]فلامكي ، منصور. 1383. باززنده سازي بناها و آثار تاريخي ، دانشگاه تهران .

[10]شماعی، علی و پور احمد، احمد .1385. بهسازی و نوسازی شهری از دیدگاه علم جغرافیا، انتشارات دانشگاه تهران.

 

[11]فان وان،اوین.1383.  سهم کاربریهای مختلط اراضی درایجاد سفرهای پایدار در شهرها ،  ترجمه ی واراز مرادی، مجموعه­ی مقالات دستیابی به شکل پایدار شهری جلد اول، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری. ص271-54.

[12] مهندسین مشاور زیستا. 1383. طرح تفصیلی تبریز(وضع موجود).

 [13]مهندسین مشاور عرصه.1368. پایه های نظری طرح جامع در شهر و منطقه،جلد 17.

[14]مهندسین مشاور نقش محیط.1387. طرح تفصیلی تبریز(پیشنهادی).

 [15]-Chapin, S, 1979.Urban Land use Planning, New York.

 

[16]-Charles, Bohl, 2000, New Urbanism and the City: Potential Application and

And Implications for Distressed Inner-City Neighborhoods, Housing Policy Debate · Volume 11, Issue 4, p.761-800

 

[17]-Christopher Klone,M.(2005). New Urbanism: Dream or Reality, Thesis Department of Landscape Architecture Regional and Community Planning, Kansas State University, Manhattan, Kansas.

[18]-Clarc, Eric.1992.on Gasping Gentrification Theory ,Housing Study, Vole 7,No 1,V.K January.

[19]-Congress for the New Urbanism – Florida. (2005). CD-ROM companion to: A guidebook

To New Urbanism in Florida. (Available from CNU-Florida or online at www. cnuflorida.org)

 

 [21]-Duany, A., Plater-Zyberk, E., & Speck, J. 2000. Suburban nation: The rise of sprawl and the decline of the American dream. New York: North Point Press.

[22]-Duany Plater-Zyberk & Company. (2008). Company wesite. [On-line].

Available: dpz.com

 

[23]-Dutton, j. A.2000. New American urbanism: Re-forming the suburban metropolis. Milano. Italy: Skira editore.

 

 [24]-Roberts,peter and Peter Sykes , Huch.2000. Urban Regeneration A

 [25]-Tisdel.Steven,oc & Taner & Health , Time.1996.Revitalizing Historic quarts, Oxford.

 [26]-www.tndtownpaper.com/welcome_to_nu.htm./2008

برچسب‌ها: شهرسازی جدید, شهرسازی نوین, بافت قدیم, ساماندهی, بهسازی بافت فرسوده, بافت فرسوده تبریز, new urbanism