معضل حاشيه نشيني در تبريز؛ گذشته ، حال و آينده
معضل حاشيه نشيني در تبريز؛ گذشته ، حال و آينده
نويسنده: تبريز-وحيد زينالي خبرنگار رسالت
از اوايل سالهاي1900(1279 ه. ش) که تنها 10% جمعيت جهان را ساکنان شهرها تشکيل مي داده اند و تاسال 2000 (1379 ه .ش) که جمعيت شهري به حدود 50% افزايش يافته است، ملاحظه مي گردد که همپاي رشد جمعيت و استقرار آن در مناطق شهري، بتدريج فرصت ها و تهديدهاي خاصي در اينگونه مراکز جمعيتي شکل گرفته است. هرچه بر جمعيت شهرها افزوده شده است اداره آنها نيز نيازمند برنامه ريزي هاي پيچيده تر و انجام اقدامات گسترده و کارآمدتري بوده است. از جمله معضلاتي که از ديرباز در گذر عبور از بافت سنتي شهر نشيني به شهرنشيني مدرن به وجود آمده است، اين است که مظاهر تجدد و تمدن فرصت رشد متوازن و يکسان را براي شهروندان و متقاضيان اسکان در اماکن پرجمعيت به وجود نياورده است. بنابراين تبعات نامانوس و ناهنجار بسياري که يکي از آنها پديده ايجاد و رشد حاشيه نشيني شهري است بروز پيدا کرده است.
هويت اجتماعات حاشيه نشين بدليل ترک ماواي قبلي و حضور در محلي جديد هويتي متغير و با تنوع عمدتا قوميتي توام است. دلبستگي ها نيز ريشه اي عميق نداشته، لذا در مواجهه با مشکلات احساس مشارکت بنيادي براي حل معضلات بروز پيدا نمي کند و غالبا اصراربر حل سريع مشکل خود و خواستن يک سويه مي باشد. بنابراين وجود حاشيه نشيني شهري پتانسيل لازم براي ايجاد ناآرامي هاي جمعيتي را دارد. طبعا با افزايش روند رشد جمعيت شهري به حدود 65% در افق سال 2025(1404 ه . ش) که جمعيتي بالغ بر 5/5 ميليارد نفر شهرنشين را در سطح جهان تشکيل خواهد داد تداوم و توسعه چالش هاي حاشيه نشيني در صورت عدم چاره جويي جهاني و منطقه اي به عنوان يک معضل جدي و مخرب و با پيامدهاي غيرقابل انکار بروز خواهد کرد.
اين نکته قابل يادآوري است که سهم معضلات کشورهاي در حال توسعه در زمينه حاشيه نشيني بسيار بيشتر از کشورهاي توسعه يافته صنعتي است در سال 2005 از حدود 1400 ميليون جمعيت حاشيه نشين شهري حدود 1355 ميليون نفر آلونک نشين خواهند بود و در کشورهاي در حال توسعه فقط 45 ميليون نفر آن ها در کشورهاي صنعتي حضور خواهد داشت و البته از جمعيت حاشيه نشين کشورهاي در حال توسعه حدود 75% آن سهم کشورهاي غرب آسيا مي باشد.
حاشيه نشيني شهري در ايران:
حدود 30 سال قبل حاشيه نشيني شهري در ايران عمدتا به شکل حلبي آباد و آلونک نشيني بود. اما اکنون با استمرار مهاجرت هاي لجام گسيخته، بسط شهرگونه هاي نامنظم در جوار شهرهاي بزرگ و کلانشهرها، حاشيه نشيني به عنوان نهاد توسعه نيافتگي در حال توسعه است. شهرهاي بزرگ کشورمان و بخصوص کلانشهر تهران به علت جاذبه هاي اقتصادي و فرهنگي همواره آماج مهاجرت بوده اند و سرعت مهاجرت به اينگونه مناطق بي سابقه بوده است. از جمعيت 950 ميليون نفري حاشيه نشين در جهان(15% جمعيت جهان) حدود 6 تا 7 ميليون نفر در کشومان زندگي مي کنند( تقريبا 10% جمعيت کل) با توجه به جمعيت حدود 48 ميليون نفري شهري در کشور حدود 14% جمعيت شهري را حاشيه نشين ها تشکيل مي دهند.
حاشيه نشيني شهري به تعابير گذشته حدود 50 سال قبل که فقر محسوس را فقر جامعه روستايي قلمداد کرده است اين فقر را امروز به فقر شهري مبدل کرده است. بر اساس مطالعات سازمان ملل نيز آلونک نشيني و حاشيه نشيني چالش هزاره سوم ناميده شده است. وقتي به شهرهاي بزرگي همچون تهران، اهواز، مشهد و ديگر شهرهاي نسبتا برخوردار توجه مي کنيم ملاحظه مي گردد که انبوهي از جمعيت در پي دسترسي به منابع مالي و شغل مناسب به اين شهر ها پناه آورده اند اما به علت عدم تمکن مالي حاشيه نشين شهرها شده اند و حيات آنها کاملا وابسته شهر است. غالبا حضور حاشيه نشين ها در برنامه ريزي ها محسوس نگرديده است و زماني آنها مورد توجه قرار گرفته اند که مرتکب انحراف قابل توجهي شده باشند. متقابلا حاشيه نشين ها نيز به طور طبيعي اول حق خود را مطالبه مي کنند و پس از آن است به وظايف خود در قبال شهروندي فکر مي کنند.
چالش هاي عمده حاشيه نشيني:
از جمله چالش هاي عمده حاشيه نشيني در کشور مي توان به موارد زير اشاره نمود:
- تحميل هزينه هاي پيش بيني نشده و سنگين
- تحميل تغييرات ناخواسته در برنامه ريزي هاي کلان
- توسعه آثار منفي زيست محيطي و عقب ماندن از توسعه پايدار
- بلااستفاده ماندن بخشي از سرمايه گذاري هاي ناشي از ساخت و ساز به دليل عدم وجود امکانات و تاسيسات زيربنايي
- افزايش روند جذب در حاشيه هاي شهري عليرغم وجود معضلات انباشته قبلي
- چالش هاي اجتماعي و فرهنگي شهري
حاشيه نشيني در تبريز
کلانشهر 6/ 1ميليون نفري تبريز در شمال غرب کشور، به نسبت جمعيت خود بيشترين جمعيت حاشيه نشين و آلونک نشين را در خود جاي داده است.
پديده حاشيه نشيني در شهرها ابتدا و به آرامي با مهاجرت روستاييان به شهرها آغاز و در سال هاي اخير با رشد بي رويه اي ادامه دارد. براساس نتايج يک تحقيق محلي، جمعيت حاشيه نشينان تبريز در حال حاضر400 هزار نفر برآورد مي شود و حدود يک چهارم سطح شهر را حاشيه نشينان اشغال کرده اند. حاشيه نشينان به طور عمده در بخش هاي شمال و شمال غربي و جنوب تبريز که از نظر موقعيت مکاني و جغرافيايي نسبت به ساير نقاط تبريز عقب مانده است، اسکان گزيده و باساخت و سازهاي سليقه اي و غير متعارف ، منظره بد قواره به چهره تبريز داده اند. “ محمدصادق پورمهدي “ يکي از کارشناسان بومي درگزارش تحقيقي حاشيه نشيني تبريز آورده است: 13منطقه اين شهر از جمله انتهاي محله هاي منبع، سيلاب، يوسف آباد، خليل آباد، داداش آباد، کشتارگاه، عباسي، مارالان، حافظ، طالقاني، لاله و آخماقيه از مراکز عمده تجمع حاشيه نشينان تبريز است.
همچنين براساس برآوردهاي اوليه حدود دو هزار و500تا سه هزار هکتار از شهر تبريز توسط 400هزارنفر جمعيت حاشيه نشين اشغال شده است. باوجود اقدامات بازدارنده و کنترل هاي محلي روند حاشيه نشيني در سال هاي اخير دراين شهر نه تنها مهار نشده، بلکه گاهي با رشد قابل توجه همراه بوده است.
تراکم حاشيه نشيني در اين مناطق چهره بسيار زشتي به شهر تبريز داده و موجب شده برخي محافل از اين شهر به عنوان روستاي بزرگ ياد کنند. استاندار سابق آذربايجان شرقي در خصوص حاشيه نشيني در تبريز در يک اظهار نظر صريح گفته بود پديده حاشيه نشيني در اين شهر مشکل زجرآور کلانشهر تبريز است. پديده حاشيه نشيني در تبريز قبل از انقلاب و از دهه 1340شمسي همزمان با آغاز انقلاب به اصطلاح سفيد رژيم ستم شاهي آغاز شد. با ايجاد و راه اندازي واحدهاي بزرگ صنعتي در تبريز آهنگ خالي شدن روستاها در استان آذربايجان شرقي سرعت گرفت و حاشيه نشيني جنبه عيني يافت. اين معضل در صورت عدم کنترل قادر به تحت الشعاع قرار دادن کليه فعاليت ها در شهر تبريز و حتي زير سوال بردن ديگر اقدامات عمراني به ويژه در حوزه شهري مي باشد. به اعتقاد کارشناسان، استفاده از کمک هاي مشورتي و مالي بانک جهاني در اين ارتباط مي تواند اقدامي کارساز و عملي باشد. يک کارشناس محلي تبريز در همين ارتباط گفت: بانک جهاني آمادگي خود را براي اعطاي وام به شهرهاي سنندج، تبريز، زاهدان و بندرعباس در مبارزه با پديده حاشيه نشيني اعلام کرده است. حسن ثابتي افزود: مبلغ تسهيلات اعطايي وام بانک جهاني حدود 330ميليون دلار و مدت بازپرداخت آن ده سال تعيين شده است. وي درعين حال حاشيه نشيني را حاصل سهل انگاري گذشتگان و بي توجهي مديران وقت شهري دانست و گفت: به رغم اين مشکل اساسي و معضل اجتماعي بازدارنده، هنوز برنامه اي درست و مدون براي مقابله با پيامدهاي آن تدوين و ارائه نشده است.
ساختمان هاي موجود در مناطق 13گانه حاشيه نشينان تبريز عموما فاقد استحکام بوده و در مسيل ها و حريم دکل هاي برق و شيب هاي تند ايجاد شده اند.
زمين هايي که حاشيه نشينان يا مهاجران فقير روستايي مسکن خود را درآن ايجاد کرده اند، اراضي ملي يا دولتي محسوب شده و داراي معابري تنگ، قطعاتي کوچک بوده و صد درصد قطعات تفکيک شده درآن ها زيرساخت و ساز رفته و فاقد فضايي به عنوان حياط يا فضاي سبز مي باشد.
فضاي عمومي اين ساخت و سازهاي غيرقانوني را کوچه هاي تنگ و باريک و طولاني تشکيل مي دهد که درمواقع ضروري امداد رساني به آنها با مشکل جدي مواجه مي شود.
اين مناطق فاقد خيابان اصلي يا فرعي است و ازخدمات عمومي ازجمله آموزشي ، بهداشتي و درماني ، فرهنگي و غيره محروم هستند.
در سال هاي اخير در مناطق حاشيه نشين تبريز به همت ارگان هاي ذي ربط و افراد خير چند باب مدرسه احداث شده است.
شهردار تبريز دراين ارتباط در نشست ستاد اسکان غير رسمي آذربايجان شرقي دراوايل سال جاري گفته است: جلوگيري و کنترل ساخت و سازهاي شبانه غيرمجاز در مناطق حاشيه نشين اين کلان شهر نيازمند اراده عمومي است.
عليرضا نوين اظهارداشت: قوانين مربوط به مديريت شهري و ساخت و ساز آن قدر زياد است که فرصت بازنگري و اجراي آنها وجود ندارد.
وي با بيان اينکه شهرداري به تنهايي قادر به جلوگيري از ساخت و سازهاي غيرمجاز در نقاط مختلف تبريز نيست، بر لزوم همکاري دستگاه هاي ذيربط و نيز مشارکت شهروندان در اين زمينه تاکيد کرد.
وي ازطرح ساخت شهرک جوانان در تبريز به عنوان مهم ترين برنامه شهرداري تبريز براي ساماندهي حاشيه نشين ها در اين کلان شهر ياد کرد.
نوين اظهار داشت: قراراست حاشيه نشينان تبريز پس از ساخت اين شهرک 130 هکتاري درآن اسکان يابند.
به گفته وي، يک شرکت چيني، آمادگي خود براي سرمايه گذاري 250ميليون دلاري در اين شهرک را اعلام کرده است.
وي، وضعيت ساخت و ساز در مناطق حاشيه نشين تبريز را نگران کننده خواند و گفت: در صورت وقوع يک زلزله خفيف چند صد هزار نفراز مردم مناطق حاشيه نشين در تبريز جان خود را از دست مي دهند.
به گفته شهردار تبريز، در حالي که 35درصد جمعيت آذربايجان شرقي در قبل از پيروزي انقلاب اسلامي در شهرها و بقيه در روستاها ساکن بودند، اکنون اين رقم عکس شده است.
وي بر لزوم اتخاذ تدابير جدي براي جلوگيري از مهاجرت بيشتر روستائيان به تبريز و توسعه مناطق حاشيه نشين اين شهر تاکيد کرد.
در همين ارتباط مجري طرح مطالعاتي توانمندي اسکان غيررسمي تبريز نيز از نياز به 513ميليارد ريال اعتبار براي توانمندسازي حاشيه نشين هاي اين شهر خبر داده است.
محمد کيليکيان دراوايل سال جاري درحاشيه نشست ستاد توانمندسازي سکونت گاه هاي غيررسمي آذربايجان شرقي گفت: تاکنون چهارفازطرح مطالعاتي توانمند سازي حاشيه نشين هاي تبريز به پايان رسيده است.
وي هدف از اجراي اين طرح مطالعاتي را بهبود کمي و کيفي مسکن ، افزايش توان اقتصادي، بهبود خدمات عمومي و حمل و نقل و اصلاح تصوير ذهني ساکنين مناطق حاشيه نشين تبريز ذکر کرد.
وي افزود: براي اين منظور در فاز اول اين طرح مطالعاتي هفت گروه گفتمان با مشارکت خود ساکنين مناطق حاشيه نشين براي نظرسنجي از حاشيه نشين هاي تبريز در خصوص مشکلات فرهنگ و روابط اجتماعي تشکيل شد.
وي با اشاره به دسته بندي مشکلات پيش روي پهنه هاي حاشيه نشين تبريز در مرحله سوم طرح گفت: در مرحله چهارم اجراي طرح مطالعاتي توانمندي اسکان غيررسمي تبريز پيامدهاي اجراي طرح بررسي شد.
کيليکيان ازافزايش مشارکت مردم درپي آگاهي از مشکلات خود ، تسريع در پيگيري مطالبات، بهبود نظارت عمومي، نوسازي مسکن، افزايش مشارکت بخش خصوصي و برخورداري از حق دريافت وام به عنوان برخي از نتايج طرح مطالعاتي درمناطق حاشيه نشين تبريز در صورت اجراي آن ياد کرد.
وي خاطرنشان کرد: ايجاد مراکز فرهنگي کوچک مقياس و شناسايي و حذف مراکز تجمع معتادين از ديگر بخش هاي طرح مزبور هر کدام به ترتيب نيازمند 800و926ميليون ريال اعتبار مي باشند.
وي با تشريح پيامدهاي راهکار تخريب در اسکان غيررسمي حاشيه نشين ها در سطح جهاني، يادآور شد: دستورالعمل 430OPبانک جهاني نيز بر حداقل تخريب و جابه جايي حاشيه نشين ها در راستاي توانمندسازي آنان تاکيد شده است.
در ارتباط با مشکل حاشيه نشيني در تبريز فرماندار اين شهر در يک اظهار نظر رسمي اخيرا گفت: مشکل گسترش و رشد حاشيه نشيني در اين شهر تبديل به موردي لاينحل شده است.
محمدعلي ذبيحيان، در جلسه شوراي اداري اين شهرستان افزود: هم اکنون حدود 200هزار نفر در منطقه شمالي شهر تبريز موسوم به عينال - زينال زندگي مي کنند که به دليل شرايط بد و غيراستاندارد اماکن مسکوني با خطر جدي روبه رو هستند.
وي اظهارداشت: اين منطقه بر روي گسل بزرگ زلزله خيزي قرار دارد که با يک زلزله 4ريشتري شايد بيش از نيمي از جمعيت آن جان خود را از دست بدهند.
وي، عمده مشکلات شهر تبريز را حاشيه نشيني، روند مهاجرت پذيري بالا، آلودگي محيط زيست و ترافيک شديد اعلام کرد.
رئيس سازمان مسکن و شهرسازي آذربايجان شرقي نيز معتقد است که رفع معضل حاشيه نشيني در شهر تبريز مستلزم ايجاد تحولات ساختاري در سطح استان است.
حسين خليلي مرد، اخيرا در جلسه ستاد توانمندسازي سکونت گاه هاي غيررسمي استان در سال جاري از ريشه کني فقر به عنوان يکي از نمودهاي بارز تحول ساختاري ياد کرد.
وي با اشاره به مصوبه مجلس شوراي اسلامي در خصوص ممنوعيت ارائه خدمات شهري از قبيل آب، برق، تلفن و گاز به ساکنان مناطق حاشيه نشين آن را مغاير با آئين نامه ستاد اسکان غيررسمي کشور دانست.
وي افزود: در حالي که مصوبه مجلس شوراي اسلامي بر تخريب مناطق حاشيه نشين و اسکان آنها در نقطه اي ديگر از شهر تاکيد دارد ، آئين نامه ستاد ياد شده توانمندي حاشيه نشين هااز طريق اجراي برنامه هاي فرهنگي وارائه حداقل امکانات به اين قشر توصيه مي کند.
وي اظهارداشت: براي اجراي طرح اسکان غيررسمي استان از زمان تصويب آن توسط هيئت وزيران در دو سال قبل 800ميليون ريال اعتبار از سوي رياست جمهوري اختصاص يافته است.
مشکلات اصلي مناطق حاشيه نشيني در شهر تبريز را مي توان در نبود يک طرح اساسي و مدون براي از بين بردن اين پديده و نيز کنترل ، هدايت و برنامه ريزي براي توسعه اين مناطق خلاصه کرد.
يکي از تناقض ها و مشکلات اساسي در راه کنترل حاشيه نشيني صدور سند مالکيت به اراضي قولنامه و غصبي طبق ماده 47قانون ثبت اسناد کشوري است که ضمن آن اعمال خلاف عده اي به صورت قانوني درآمده و براي اراضي تصرفي خود سند مالکيت دريافت مي کنند.
گفته مي شود عده اي سودجو و دلال زمين خوار با استفاده ازاين قانون و با سوء استفاده از سادگي مردم و روستائيان اقدام به تصرف و تقسيم اراضي ملي و دولتي مي کنند.
اقدامات پيشنهادي:
وضعيت حاشيه نشيني شهري به گونه اي نيست که بتوان به آن بي اعتنا بود. کم اعتنايي امروز هزينه هاي سنگين اجتماعي- اقتصادي و حتي پيامدهاي امنيتي سنگيني را به دنبال دارد . در اين راستا به برخي از اقداماتي که مي توانند موثر واقع شوند اشاره مي گردد:
1- توجه در سطح ملي و فراگير ايجاد جاذبه هاي بيشتر (بخصوص اشتغال) در شهرها و مراکز کوچکتر جمعيتي براي تثبيت اجتماعي و جلوگيري از مهاجرت.
2- انجام مطالعات جامع حاشيه نشيني در سطح ملي براي کشور و انجام مطالعات خاص در سطح تخصصي( وزارت نيرو) براي چاره جويي در مورد مسائل خاص خدمات زيربنايي(آب، برق، خدمات فاضلاب)
3- تعريف دقيق محدوده هاي شهري و اعمال مديريت منسجم و قاطع بر ساخت و سازهاي شهري.
4- علامت گذاري محدوده هاي شهري و ايجاد کمربندهاي فضاي سبز با گياهان کم نياز به آب.
5- مبنا قراردادن توسعه شهرها و يا ايجاد شهرهاي جديد بر مبناي پتانسيل آب.
6- هماهنگي و همکاري دستگاه هاي مديريت شهري براي کنترل محدوده هاي شهري و ا رائه خدمات مناسب.7- اطلاع رساني و اقدامات محلي به صورت آموزش همگاني براي جلب مشارکت شهرنشينان.
تبريز-وحيد زينالي خبرنگار رسالت
نويسنده: تبريز-وحيد زينالي خبرنگار رسالت
هويت اجتماعات حاشيه نشين بدليل ترک ماواي قبلي و حضور در محلي جديد هويتي متغير و با تنوع عمدتا قوميتي توام است. دلبستگي ها نيز ريشه اي عميق نداشته، لذا در مواجهه با مشکلات احساس مشارکت بنيادي براي حل معضلات بروز پيدا نمي کند و غالبا اصراربر حل سريع مشکل خود و خواستن يک سويه مي باشد. بنابراين وجود حاشيه نشيني شهري پتانسيل لازم براي ايجاد ناآرامي هاي جمعيتي را دارد. طبعا با افزايش روند رشد جمعيت شهري به حدود 65% در افق سال 2025(1404 ه . ش) که جمعيتي بالغ بر 5/5 ميليارد نفر شهرنشين را در سطح جهان تشکيل خواهد داد تداوم و توسعه چالش هاي حاشيه نشيني در صورت عدم چاره جويي جهاني و منطقه اي به عنوان يک معضل جدي و مخرب و با پيامدهاي غيرقابل انکار بروز خواهد کرد.
اين نکته قابل يادآوري است که سهم معضلات کشورهاي در حال توسعه در زمينه حاشيه نشيني بسيار بيشتر از کشورهاي توسعه يافته صنعتي است در سال 2005 از حدود 1400 ميليون جمعيت حاشيه نشين شهري حدود 1355 ميليون نفر آلونک نشين خواهند بود و در کشورهاي در حال توسعه فقط 45 ميليون نفر آن ها در کشورهاي صنعتي حضور خواهد داشت و البته از جمعيت حاشيه نشين کشورهاي در حال توسعه حدود 75% آن سهم کشورهاي غرب آسيا مي باشد.
حاشيه نشيني شهري در ايران:
حدود 30 سال قبل حاشيه نشيني شهري در ايران عمدتا به شکل حلبي آباد و آلونک نشيني بود. اما اکنون با استمرار مهاجرت هاي لجام گسيخته، بسط شهرگونه هاي نامنظم در جوار شهرهاي بزرگ و کلانشهرها، حاشيه نشيني به عنوان نهاد توسعه نيافتگي در حال توسعه است. شهرهاي بزرگ کشورمان و بخصوص کلانشهر تهران به علت جاذبه هاي اقتصادي و فرهنگي همواره آماج مهاجرت بوده اند و سرعت مهاجرت به اينگونه مناطق بي سابقه بوده است. از جمعيت 950 ميليون نفري حاشيه نشين در جهان(15% جمعيت جهان) حدود 6 تا 7 ميليون نفر در کشومان زندگي مي کنند( تقريبا 10% جمعيت کل) با توجه به جمعيت حدود 48 ميليون نفري شهري در کشور حدود 14% جمعيت شهري را حاشيه نشين ها تشکيل مي دهند.
حاشيه نشيني شهري به تعابير گذشته حدود 50 سال قبل که فقر محسوس را فقر جامعه روستايي قلمداد کرده است اين فقر را امروز به فقر شهري مبدل کرده است. بر اساس مطالعات سازمان ملل نيز آلونک نشيني و حاشيه نشيني چالش هزاره سوم ناميده شده است. وقتي به شهرهاي بزرگي همچون تهران، اهواز، مشهد و ديگر شهرهاي نسبتا برخوردار توجه مي کنيم ملاحظه مي گردد که انبوهي از جمعيت در پي دسترسي به منابع مالي و شغل مناسب به اين شهر ها پناه آورده اند اما به علت عدم تمکن مالي حاشيه نشين شهرها شده اند و حيات آنها کاملا وابسته شهر است. غالبا حضور حاشيه نشين ها در برنامه ريزي ها محسوس نگرديده است و زماني آنها مورد توجه قرار گرفته اند که مرتکب انحراف قابل توجهي شده باشند. متقابلا حاشيه نشين ها نيز به طور طبيعي اول حق خود را مطالبه مي کنند و پس از آن است به وظايف خود در قبال شهروندي فکر مي کنند.
چالش هاي عمده حاشيه نشيني:
از جمله چالش هاي عمده حاشيه نشيني در کشور مي توان به موارد زير اشاره نمود:
- تحميل هزينه هاي پيش بيني نشده و سنگين
- تحميل تغييرات ناخواسته در برنامه ريزي هاي کلان
- توسعه آثار منفي زيست محيطي و عقب ماندن از توسعه پايدار
- بلااستفاده ماندن بخشي از سرمايه گذاري هاي ناشي از ساخت و ساز به دليل عدم وجود امکانات و تاسيسات زيربنايي
- افزايش روند جذب در حاشيه هاي شهري عليرغم وجود معضلات انباشته قبلي
- چالش هاي اجتماعي و فرهنگي شهري
حاشيه نشيني در تبريز
کلانشهر 6/ 1ميليون نفري تبريز در شمال غرب کشور، به نسبت جمعيت خود بيشترين جمعيت حاشيه نشين و آلونک نشين را در خود جاي داده است.
پديده حاشيه نشيني در شهرها ابتدا و به آرامي با مهاجرت روستاييان به شهرها آغاز و در سال هاي اخير با رشد بي رويه اي ادامه دارد. براساس نتايج يک تحقيق محلي، جمعيت حاشيه نشينان تبريز در حال حاضر400 هزار نفر برآورد مي شود و حدود يک چهارم سطح شهر را حاشيه نشينان اشغال کرده اند. حاشيه نشينان به طور عمده در بخش هاي شمال و شمال غربي و جنوب تبريز که از نظر موقعيت مکاني و جغرافيايي نسبت به ساير نقاط تبريز عقب مانده است، اسکان گزيده و باساخت و سازهاي سليقه اي و غير متعارف ، منظره بد قواره به چهره تبريز داده اند. “ محمدصادق پورمهدي “ يکي از کارشناسان بومي درگزارش تحقيقي حاشيه نشيني تبريز آورده است: 13منطقه اين شهر از جمله انتهاي محله هاي منبع، سيلاب، يوسف آباد، خليل آباد، داداش آباد، کشتارگاه، عباسي، مارالان، حافظ، طالقاني، لاله و آخماقيه از مراکز عمده تجمع حاشيه نشينان تبريز است.
همچنين براساس برآوردهاي اوليه حدود دو هزار و500تا سه هزار هکتار از شهر تبريز توسط 400هزارنفر جمعيت حاشيه نشين اشغال شده است. باوجود اقدامات بازدارنده و کنترل هاي محلي روند حاشيه نشيني در سال هاي اخير دراين شهر نه تنها مهار نشده، بلکه گاهي با رشد قابل توجه همراه بوده است.
تراکم حاشيه نشيني در اين مناطق چهره بسيار زشتي به شهر تبريز داده و موجب شده برخي محافل از اين شهر به عنوان روستاي بزرگ ياد کنند. استاندار سابق آذربايجان شرقي در خصوص حاشيه نشيني در تبريز در يک اظهار نظر صريح گفته بود پديده حاشيه نشيني در اين شهر مشکل زجرآور کلانشهر تبريز است. پديده حاشيه نشيني در تبريز قبل از انقلاب و از دهه 1340شمسي همزمان با آغاز انقلاب به اصطلاح سفيد رژيم ستم شاهي آغاز شد. با ايجاد و راه اندازي واحدهاي بزرگ صنعتي در تبريز آهنگ خالي شدن روستاها در استان آذربايجان شرقي سرعت گرفت و حاشيه نشيني جنبه عيني يافت. اين معضل در صورت عدم کنترل قادر به تحت الشعاع قرار دادن کليه فعاليت ها در شهر تبريز و حتي زير سوال بردن ديگر اقدامات عمراني به ويژه در حوزه شهري مي باشد. به اعتقاد کارشناسان، استفاده از کمک هاي مشورتي و مالي بانک جهاني در اين ارتباط مي تواند اقدامي کارساز و عملي باشد. يک کارشناس محلي تبريز در همين ارتباط گفت: بانک جهاني آمادگي خود را براي اعطاي وام به شهرهاي سنندج، تبريز، زاهدان و بندرعباس در مبارزه با پديده حاشيه نشيني اعلام کرده است. حسن ثابتي افزود: مبلغ تسهيلات اعطايي وام بانک جهاني حدود 330ميليون دلار و مدت بازپرداخت آن ده سال تعيين شده است. وي درعين حال حاشيه نشيني را حاصل سهل انگاري گذشتگان و بي توجهي مديران وقت شهري دانست و گفت: به رغم اين مشکل اساسي و معضل اجتماعي بازدارنده، هنوز برنامه اي درست و مدون براي مقابله با پيامدهاي آن تدوين و ارائه نشده است.
ساختمان هاي موجود در مناطق 13گانه حاشيه نشينان تبريز عموما فاقد استحکام بوده و در مسيل ها و حريم دکل هاي برق و شيب هاي تند ايجاد شده اند.
زمين هايي که حاشيه نشينان يا مهاجران فقير روستايي مسکن خود را درآن ايجاد کرده اند، اراضي ملي يا دولتي محسوب شده و داراي معابري تنگ، قطعاتي کوچک بوده و صد درصد قطعات تفکيک شده درآن ها زيرساخت و ساز رفته و فاقد فضايي به عنوان حياط يا فضاي سبز مي باشد.
فضاي عمومي اين ساخت و سازهاي غيرقانوني را کوچه هاي تنگ و باريک و طولاني تشکيل مي دهد که درمواقع ضروري امداد رساني به آنها با مشکل جدي مواجه مي شود.
اين مناطق فاقد خيابان اصلي يا فرعي است و ازخدمات عمومي ازجمله آموزشي ، بهداشتي و درماني ، فرهنگي و غيره محروم هستند.
در سال هاي اخير در مناطق حاشيه نشين تبريز به همت ارگان هاي ذي ربط و افراد خير چند باب مدرسه احداث شده است.
شهردار تبريز دراين ارتباط در نشست ستاد اسکان غير رسمي آذربايجان شرقي دراوايل سال جاري گفته است: جلوگيري و کنترل ساخت و سازهاي شبانه غيرمجاز در مناطق حاشيه نشين اين کلان شهر نيازمند اراده عمومي است.
عليرضا نوين اظهارداشت: قوانين مربوط به مديريت شهري و ساخت و ساز آن قدر زياد است که فرصت بازنگري و اجراي آنها وجود ندارد.
وي با بيان اينکه شهرداري به تنهايي قادر به جلوگيري از ساخت و سازهاي غيرمجاز در نقاط مختلف تبريز نيست، بر لزوم همکاري دستگاه هاي ذيربط و نيز مشارکت شهروندان در اين زمينه تاکيد کرد.
وي ازطرح ساخت شهرک جوانان در تبريز به عنوان مهم ترين برنامه شهرداري تبريز براي ساماندهي حاشيه نشين ها در اين کلان شهر ياد کرد.
نوين اظهار داشت: قراراست حاشيه نشينان تبريز پس از ساخت اين شهرک 130 هکتاري درآن اسکان يابند.
به گفته وي، يک شرکت چيني، آمادگي خود براي سرمايه گذاري 250ميليون دلاري در اين شهرک را اعلام کرده است.
وي، وضعيت ساخت و ساز در مناطق حاشيه نشين تبريز را نگران کننده خواند و گفت: در صورت وقوع يک زلزله خفيف چند صد هزار نفراز مردم مناطق حاشيه نشين در تبريز جان خود را از دست مي دهند.
به گفته شهردار تبريز، در حالي که 35درصد جمعيت آذربايجان شرقي در قبل از پيروزي انقلاب اسلامي در شهرها و بقيه در روستاها ساکن بودند، اکنون اين رقم عکس شده است.
وي بر لزوم اتخاذ تدابير جدي براي جلوگيري از مهاجرت بيشتر روستائيان به تبريز و توسعه مناطق حاشيه نشين اين شهر تاکيد کرد.
در همين ارتباط مجري طرح مطالعاتي توانمندي اسکان غيررسمي تبريز نيز از نياز به 513ميليارد ريال اعتبار براي توانمندسازي حاشيه نشين هاي اين شهر خبر داده است.
محمد کيليکيان دراوايل سال جاري درحاشيه نشست ستاد توانمندسازي سکونت گاه هاي غيررسمي آذربايجان شرقي گفت: تاکنون چهارفازطرح مطالعاتي توانمند سازي حاشيه نشين هاي تبريز به پايان رسيده است.
وي هدف از اجراي اين طرح مطالعاتي را بهبود کمي و کيفي مسکن ، افزايش توان اقتصادي، بهبود خدمات عمومي و حمل و نقل و اصلاح تصوير ذهني ساکنين مناطق حاشيه نشين تبريز ذکر کرد.
وي افزود: براي اين منظور در فاز اول اين طرح مطالعاتي هفت گروه گفتمان با مشارکت خود ساکنين مناطق حاشيه نشين براي نظرسنجي از حاشيه نشين هاي تبريز در خصوص مشکلات فرهنگ و روابط اجتماعي تشکيل شد.
وي با اشاره به دسته بندي مشکلات پيش روي پهنه هاي حاشيه نشين تبريز در مرحله سوم طرح گفت: در مرحله چهارم اجراي طرح مطالعاتي توانمندي اسکان غيررسمي تبريز پيامدهاي اجراي طرح بررسي شد.
کيليکيان ازافزايش مشارکت مردم درپي آگاهي از مشکلات خود ، تسريع در پيگيري مطالبات، بهبود نظارت عمومي، نوسازي مسکن، افزايش مشارکت بخش خصوصي و برخورداري از حق دريافت وام به عنوان برخي از نتايج طرح مطالعاتي درمناطق حاشيه نشين تبريز در صورت اجراي آن ياد کرد.
وي خاطرنشان کرد: ايجاد مراکز فرهنگي کوچک مقياس و شناسايي و حذف مراکز تجمع معتادين از ديگر بخش هاي طرح مزبور هر کدام به ترتيب نيازمند 800و926ميليون ريال اعتبار مي باشند.
وي با تشريح پيامدهاي راهکار تخريب در اسکان غيررسمي حاشيه نشين ها در سطح جهاني، يادآور شد: دستورالعمل 430OPبانک جهاني نيز بر حداقل تخريب و جابه جايي حاشيه نشين ها در راستاي توانمندسازي آنان تاکيد شده است.
در ارتباط با مشکل حاشيه نشيني در تبريز فرماندار اين شهر در يک اظهار نظر رسمي اخيرا گفت: مشکل گسترش و رشد حاشيه نشيني در اين شهر تبديل به موردي لاينحل شده است.
محمدعلي ذبيحيان، در جلسه شوراي اداري اين شهرستان افزود: هم اکنون حدود 200هزار نفر در منطقه شمالي شهر تبريز موسوم به عينال - زينال زندگي مي کنند که به دليل شرايط بد و غيراستاندارد اماکن مسکوني با خطر جدي روبه رو هستند.
وي اظهارداشت: اين منطقه بر روي گسل بزرگ زلزله خيزي قرار دارد که با يک زلزله 4ريشتري شايد بيش از نيمي از جمعيت آن جان خود را از دست بدهند.
وي، عمده مشکلات شهر تبريز را حاشيه نشيني، روند مهاجرت پذيري بالا، آلودگي محيط زيست و ترافيک شديد اعلام کرد.
رئيس سازمان مسکن و شهرسازي آذربايجان شرقي نيز معتقد است که رفع معضل حاشيه نشيني در شهر تبريز مستلزم ايجاد تحولات ساختاري در سطح استان است.
حسين خليلي مرد، اخيرا در جلسه ستاد توانمندسازي سکونت گاه هاي غيررسمي استان در سال جاري از ريشه کني فقر به عنوان يکي از نمودهاي بارز تحول ساختاري ياد کرد.
وي با اشاره به مصوبه مجلس شوراي اسلامي در خصوص ممنوعيت ارائه خدمات شهري از قبيل آب، برق، تلفن و گاز به ساکنان مناطق حاشيه نشين آن را مغاير با آئين نامه ستاد اسکان غيررسمي کشور دانست.
وي افزود: در حالي که مصوبه مجلس شوراي اسلامي بر تخريب مناطق حاشيه نشين و اسکان آنها در نقطه اي ديگر از شهر تاکيد دارد ، آئين نامه ستاد ياد شده توانمندي حاشيه نشين هااز طريق اجراي برنامه هاي فرهنگي وارائه حداقل امکانات به اين قشر توصيه مي کند.
وي اظهارداشت: براي اجراي طرح اسکان غيررسمي استان از زمان تصويب آن توسط هيئت وزيران در دو سال قبل 800ميليون ريال اعتبار از سوي رياست جمهوري اختصاص يافته است.
مشکلات اصلي مناطق حاشيه نشيني در شهر تبريز را مي توان در نبود يک طرح اساسي و مدون براي از بين بردن اين پديده و نيز کنترل ، هدايت و برنامه ريزي براي توسعه اين مناطق خلاصه کرد.
يکي از تناقض ها و مشکلات اساسي در راه کنترل حاشيه نشيني صدور سند مالکيت به اراضي قولنامه و غصبي طبق ماده 47قانون ثبت اسناد کشوري است که ضمن آن اعمال خلاف عده اي به صورت قانوني درآمده و براي اراضي تصرفي خود سند مالکيت دريافت مي کنند.
گفته مي شود عده اي سودجو و دلال زمين خوار با استفاده ازاين قانون و با سوء استفاده از سادگي مردم و روستائيان اقدام به تصرف و تقسيم اراضي ملي و دولتي مي کنند.
اقدامات پيشنهادي:
وضعيت حاشيه نشيني شهري به گونه اي نيست که بتوان به آن بي اعتنا بود. کم اعتنايي امروز هزينه هاي سنگين اجتماعي- اقتصادي و حتي پيامدهاي امنيتي سنگيني را به دنبال دارد . در اين راستا به برخي از اقداماتي که مي توانند موثر واقع شوند اشاره مي گردد:
1- توجه در سطح ملي و فراگير ايجاد جاذبه هاي بيشتر (بخصوص اشتغال) در شهرها و مراکز کوچکتر جمعيتي براي تثبيت اجتماعي و جلوگيري از مهاجرت.
2- انجام مطالعات جامع حاشيه نشيني در سطح ملي براي کشور و انجام مطالعات خاص در سطح تخصصي( وزارت نيرو) براي چاره جويي در مورد مسائل خاص خدمات زيربنايي(آب، برق، خدمات فاضلاب)
3- تعريف دقيق محدوده هاي شهري و اعمال مديريت منسجم و قاطع بر ساخت و سازهاي شهري.
4- علامت گذاري محدوده هاي شهري و ايجاد کمربندهاي فضاي سبز با گياهان کم نياز به آب.
5- مبنا قراردادن توسعه شهرها و يا ايجاد شهرهاي جديد بر مبناي پتانسيل آب.
6- هماهنگي و همکاري دستگاه هاي مديريت شهري براي کنترل محدوده هاي شهري و ا رائه خدمات مناسب.7- اطلاع رساني و اقدامات محلي به صورت آموزش همگاني براي جلب مشارکت شهرنشينان.
+ نوشته شده در ۱۳۹۲/۰۲/۲۷ ساعت 13:2 توسط دکتر آذر
|
این وب سایت مختص گروه مهندسی شهرسازی و معماری می باشد.در اینجا سعی می شود آخرین موضوعات شهرسازی آورده شود...